Cover photo by Hossein Farahani - عکس روی جلد از حسین فراهانی

From the preface of the book:

The third volume of the Ganjnameh series introduces religious buildings of Tehran, and is unique among other volumes in that it introduces several types of buildings. This is because the present volume was the first of the series to take shape in view of the 200th anniversary of Tehran’s adoption as capital. However, when the layout of the rest of the series was finalized, owing to the particular status of historic buildings of Tehran and the benefits the publication of this book was judged to bear, it was decided not to upset the present composition. 

از دیباچه کتاب:

جلد سوم گنجنامه به معرفی بناهای مذهبی تهران می پردازد و به جهت این که انواع بناها را در خود جمع آورده است در میان مجلّدات دیگر گنجنامه یک استثناء است. علت آن است که این مجلّد اوّلین دفتر گنجنامه بود که شکل گرفت و به مناسبت دویستمین سالگرد پایتختی تهران به این موضوع اختصاص یافت. بعدها که گنجنامه ترکیب نهایی خود را یافت به دلیل موقعیت خاص بناهای تاریخی تهران و فوایدی که بر انتشار این کتاب مترتّب دانسته شد دریغمان آمد که این ترکیب را دگرگون نماییم.  

The truth is that historic works (religious buildings in particular) are actually lost amid the turmoil of Greater Tehran, and that Tehran today appears as a rootless city with no particular sense of identity. The first outcome of the publication of this book can be to endow Tehran with a religio-historic prestige and restore its rightfulness as a city bearing a time-honored historic past. Obviously, this book does not include all the religious buildings of Tehran, but the compilation of the most important among them within a single volume will show that Tehran boasts a varied and valuable collection of historic buildings ranging from mosques and madrasas to mausoleums, emamzadehs, and tekiehs, many of which remain unattended amid the large and small buildings of contemporary Tehran.

حقیقت آن است که آثار تاریخی و بخصوص بناهای مذهبی در غوغای تهران بزرگ گم شده اند و امروز تهران شهری بی هویت و بدون ریشه جلوه می کند. اولین اثر انتشار این کتاب می تواند این باشد که حیثیتی تاریخی ـ مذهبی به تهران ببخشد و آن را در مقام واقعی خود یعنی شهری با تاریخی طولانی باز شناساند. بدیهی است که این کتاب تمامی بناهای مذهبی تهران را در بر نمی گیرد اما جمع آمدن بناهای مهم مذهبی این شهر در کنار یکدیگر نشان خواهد داد که تهران دارای مجموعه ای متنوع و با ارزش از بناهای تاریخی از مسجد و مدرسه گرفته تا مقبره و امام زاده و تکیه است که در لابلای ساختمان های ریز و درشت تهران امروز به چشم نمی آیند. 

The oldest buildings of Tehran are mausoleums and emamzadehs. Although the majority of them have undergone extensive works of alteration or modifications which have changed their original appearances, their ancient historic inscriptions in fact are authentic proof as to the venerable age of this city. 

قدیمی ترین بناهای تهران مقابر و امام زاده ها هستند. اغلب این بناها هرچند خود تاکنون تغییر و تحولات فراوانی را پذیرفته و هیئت اولیۀ خود را از دست داده اند اما دارای کتیبه های تاریخی بسیار قدیمی می باشند که در واقع نشانه های معتبر قدمت این شهر به حساب می آیند.

Mosques and modrasas were mostly built after Tehran’s denomination as the capital city, and therefore, they bear more recent architectural features. This is why various forms of the mosque-madrasa combination appear and proliferate among these buildings. This scheme can be clearly identified in monuments such as the Sepahsalar Jadid (Shahid Motahhari), Sepahsalar Qadim, Mo‘ayyer al-Molk, Haj Rajab-‘Ali, Moshir as-Saltaneh (Aqsa), and Haj Ab al-Hasan Memar-bashi, etc. The influence of this scheme is also conspicuous in the design of other mosques or madrasas which have not taken the full combinational form. For example, most madrasas show to have large shabestans or gonbad-khanehs, and the mosques include several chambers for theology students. Another way in which modern architecture has affected these buildings concerns the design of their spaces, particularly, their gonbod-khanehs, as compared to those of earlier buildings. 

مساجد و مدارس بیشتر در دوران پایتختی تهران ساخته شده اند و به همین خاطر چهره ای متعلق به دوران متأخر معماری ما را دارند. ظهور ورواج ترکیب مسجد ـ مدرسه به شکل های گوناگون در میان این بناها به همین سبب است. این ترکیب را می توان در بناهایی مانند سپهسالار جدید (شهید مطهری)، سپهسالار قدیم، معیرالممالک، حاج رجبعلی، مشیرالسلطنه(اقصی)، حاج ابوالحسن معمارباشی و ... به وضوح شاهد بود. در طرح سایر مساجد یا مدارسی که صورت کامل مسجد ـ مدرسه را پیدا نکرده اند نیز می توان تعلق خاطر به این ترکیب جدید را مشاهده کرد به این معنا که مدارس اغلب دارای شبستانی بزرگ یا گنبدخانه هستند و مساجد صاحب چند حجرۀ مدرسه ای شده اند. از تأثیرات دیگر معماری دوران متأخر در این بناها تغییر و تحوّل در طراحی عناصر فضایی آنها بخصوص گنبدخانه ها نسبت به بناهای دوران پیشین است.

The Imam Mosque and the Shahid Motahhari Madrasa are two outstanding buildings among other buildings introduced in this book. These two large examples rank among the most important historic buildings of lran—The Imam Mosque for its attachment to the time-honored mosque design traditions in modern times, and the Shahid Motahhari Madrasa for its innovation in design and ornament within the frameworks of traditional architecture.

مسجد امام و مدرسۀ شهید مطهری دو بنای شاخص در میان سایر بناهای معرفی شده در این کتاب هستند. این دو بنای عظیم هر کدام به نوبۀ خود از مهم ترین بناهای تاریخی ایران محسوب می شوند. مسجد امام به خاطر اتکاء و وفاداری به سنت های دیرین طراحی مساجد در دوران متأخر و مدرسۀ شهید مطهری به خاطر جستجوی معمارانه در جهت تغییر و تحوّل در الگوهای طراحی و تزیین ابنیه در عین احترام به سنن قدیمی، در تاریخ معماری ما جایگاه خاصی دارند.

It must be added that despite the historic, artistic, and architectural values of the buildings included in this volume, they have been so heavily damaged and discordantly modified that their present conditions are no better than their ruins. Thus, we hope that God willing, introducing the most important historic monuments of Tehran in this volume, could contribute to the conservation and preservation of these valuable works, beside stress their significance as historical documents of originality of Tehran, and safeguard them from further ruin and alteration.
Kambiz Haji-Qassemi, Summer 1996

در انتها باید افزود که این کتاب همچنین نشان می دهد که علی رغم وجود ارزش های هنری، معماری و تاریخی در بناهای مذهبی تهران این ابنیه تا چه اندازه صدمه دیده و تغییرات ناهنجار یافته اند به طوری که در شرایط فعلی به نظر می رسد اواخر دوران زندگی خود را می گذرانند. امیدواریم که این مجلد گنجنامه با معرفی مهم ترین بناهای تاریخی ـ مذهبی تهران علاوه بر تأکید بر اهمیت وجودی این آثار به عنوان اسناد اصالت تاریخی شهر، بتواند اسباب حفظ و احیای این بناهای ارزنده را فراهم آورده و از تخریب و تغییر شکل بیشتر آنها جلوگیری نماید.
كامبيز حاجي قاسمي،تابستان 1375

Note on the Second Edition
The key significance of religious monuments of Tehran as the identity constituents of the city’s religio-historic background is indisputable, as it is also mentioned in the introduction of the first edition of this book in 1375. Also mentioned are the weary and deteriorating conditions of the buildings.

یادداشتی بر ویراست دوم
در مقدمۀ ویراست اول کتاب حاضر که در سال 1375ش نگاشته شده، از اهمیت فراوان بناهای مذهبی تهران به عنوان سند هویت و شناسنامۀ این شهر تاریخی ـ مذهبی سخن رفته است. در همانجا به شرایط نامطلوب و رو به نابودی این بناها نیز اشاره شده است.

As it is evident in the photographs taken during 1390-91 for the preparation of this new edition, unfortunately, all except two of the introduced buildings which have undergone proper restoration works have fallen into a more burdensome state since 1370s. This spirit of ignorance shows on one hand, neglect of the important role of these buildings in preserving the cultural-historical landmarks of urban identity of which few only remains, and on the other, indifference towards the serene and pleasant quality of architecture and space making—the exact qualities which, ironically, we are in search for in our present urban and architectural constructions.

با تأسف، تصاویر جدیدی که برای تجدید چاپ این مجلّد گنجنامه در سالهای 1390 و 1391ش از این بناها تهیه شده، آشکارا نشان میدهد که امروز، جدا از یکی دو بنایی که در این فاصله به درستی مرمت شده اند، مابقی نسبت به سالهای ابتدای دهۀ هفتاد شمسی وضعی به مراتب نامساعدتر و ناگوارتر یافته اند. وضع نابسامانی که از یک سو نشان از فراموشی اهمیت این بناها در حفظ و تثبیت آخرین نشانه های هویت تاریخی ـ فرهنگی شهر تهران دارد، و از سوی دیگر، گویای بی توجهی به ویژگیهای آرامش بخش و دلنشین فضاسازی و معماری آن هاست. شگفت آنکه، این ویژگی های زندگی بخش درست همان هاست که امروز از نبودنشان در ساخت و سازهای شهری ناخرسند و نالانیم.

Despite all said, these monuments still breathe and stand, and they can be rescued from the disorganization leading to their devaluation and deterioration with a careful effort of cooperation of all authorities and individuals involved. The amiable, gracious faces of the buildings can be revitalized from under the age-old burdens and improper additions. This would undoubtedly create more pleasant spaces to live and pray, making architecture more efficient while also pushing the city to regain its religio-historic and cultural prestige and credibility. 
Kambiz Haji-Qassemi, Summer 2013

به رغم آنچه آمد، این آثار همچنان زنده و پایدارند و با اندکی توجه مسئولانۀ مسئولان و همکاری و دقت نظر دستاندرکاران میتوان از این نابسامانی که آنها را در انظار بی ارزش می کند و رو به ویرانی می برد، رهایی بخشید؛ گرد و غبار سالیان و افزوده های نامتناسب امروز را از سیمای گرفتۀ آنها زدود و چهرۀ مهربان و دلنوازشان را از نو زنده کرد. اگر چنین شود، بی تردید این آثار هم کارآیی بیشتری خواهند یافت و هم مردم در فضاهایی دلپذیرتر زندگی و عبادت خواهند کرد و هم شهر تهران حیثیت و اعتبار تاریخی و فرهنگی و مذهبی اش را بازخواهد یافت. 
كامبيز حاجي قاسمي، مرداد 1392


Photographing of Ganjnameh’s third volume was done digitally in 2010. Many new photos of Religious Buildings of Tehran were taken during this time by Ganjnameh’s photography team, Hossein Farahani, Mehdi Jamshidi Nasab and Khashayar Niroomand. Some of these photos were used to introduce the buildings in the book. Behnam Gelich khani, Mo‘in Mohammadi, Navid Mardoukhi Rowhani, Hamid-Reza Reza’ian Abhar, Kamran Nakha'I, Jalal Yashmi  and Keyvan Joorabchi are the analogue photographers of the previous edition (1994-1996). 

عکاسی جلد سوم گنجنامه، در سال 1389 و به صورت عکاسی دیجیتال انجام شد. تعداد زیادی عکس جدید از بناهای مذهبی تهران طی این مدت توسط تیم عکاسی گنجنامه، شامل حسین فراهانی، مهدی جمشیدی نسب و خشایار نیرومند گرفته شد که تعدادی از آنها برای معرفی بنا در کتاب استفاده شده است. بهنام قلیچ خانی، معین محمدی، نوید مردوخی روحانی، حمیدرضا رضاییان ابهر، کامران نخعی، جلال یشمی و کیوان جورابچی عکاسان تصاویر قدیمی این مجموعه هستند که در سال های 1373 تا 1375 به صورت آنالوگ از این بناها عکاسی کرده اند.


Some pages of volume tree; Religious buildings of Tehran

چند صفحه از دفتر سوم - بناهای مذهبی تهران